12 tháng gần nhất (TTM): cơ chế hoạt động và cách suy tính các con số quý 4

Ý nghĩa của 12 tháng gần nhất (TTM) và công thức tính

TTM (các khoản mục dòng tiền/kết quả) = Q(t) + Q(t-1) + Q(t-2) + Q(t-3) | Q4 = Số liệu cả năm trên Form 10-K - (Q1 + Q2 + Q3)

12 tháng gần nhất (TTM) là một quy ước báo cáo tài chính nhằm đo lường hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp trong 4 quý tài chính liên tiếp gần nhất. Do các công ty đại chúng chỉ công bố kết quả kiểm toán cả năm 12 tháng một lần, việc chỉ dựa vào báo cáo thường niên sẽ khiến các nhà đầu tư phải làm việc với thông tin lỗi thời trong phần lớn thời gian của năm. TTM giúp thu hẹp khoảng cách đó bằng cách tịnh tiến khung thời gian đo lường mỗi khi có báo cáo quý mới được phát hành. Điều này tạo ra một số liệu cả năm kết hợp dữ liệu hoạt động mới nhất hiện có, đồng thời loại bỏ các biến động mang tính mùa vụ vốn ảnh hưởng đến từng quý riêng lẻ.

Cách xử lý một chỉ số theo cơ sở TTM phụ thuộc vào việc chỉ số đó đến từ báo cáo tài chính nào. Các khoản mục trên báo cáo kết quả kinh doanh và báo cáo lưu chuyển tiền tệ đo lường các dòng tài chính qua một khoảng thời gian, do đó giá trị TTM của chúng được tính bằng cách cộng 4 quý riêng lẻ gần nhất lại với nhau. Ngược lại, các khoản mục trên bảng cân đối kế toán đo lường vị thế tài chính tại một thời điểm duy nhất, chẳng hạn như tiền mặt hiện có, tổng nợ hoặc vốn chủ sở hữu. Việc cộng gộp 4 quý của một khoản mục trên bảng cân đối kế toán sẽ khiến cùng một tài sản và nợ phải trả bị tính trùng 4 lần; vì vậy, quy ước TTM lấy các số liệu của bảng cân đối kế toán tại thời điểm kết thúc quý gần nhất hoặc so sánh các dòng tài chính với số dư bình quân khi tính toán các tỷ suất sinh lời.

Một cách tương đương để biểu diễn TTM cho các khoản mục dòng tài chính là sử dụng các số liệu lũy kế từ đầu năm (YTD) được báo cáo trong các hồ sơ nộp theo quý. Theo phương pháp này, nhà phân tích lấy số liệu cả năm từ báo cáo thường niên gần nhất, cộng thêm số liệu lũy kế từ đầu năm hiện tại từ báo cáo quý mới nhất, rồi trừ đi số liệu lũy kế từ đầu năm của cùng kỳ năm trước. Cả phương pháp cộng tổng 4 quý và phương pháp phần bù lũy kế từ đầu năm đều phản ánh chính xác cùng một khoảng thời gian 12 tháng, với điều kiện không có sự hồi tố giữa niên độ hoặc tái phân loại kế toán nào xảy ra. Việc hiểu rõ từng quý riêng lẻ khớp nối với nhau ra sao là điều cốt yếu khi làm việc trực tiếp với các hồ sơ gốc.

Cách xác định số liệu quý 4 từ các hồ sơ nộp lên SEC

Các công ty niêm yết tại Hoa Kỳ nộp ba báo cáo quý theo Form 10-Q và một báo cáo thường niên theo Form 10-K mỗi năm tài chính. Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC) yêu cầu nộp Form 10-Q sau các quý tài chính thứ nhất, thứ hai và thứ ba, nhưng không có Form 10-Q cho quý 4. Thay vào đó, công ty báo cáo kết quả trọn vẹn 12 tháng trong Form 10-K sau khi kết thúc năm tài chính. Mặc dù nhiều công ty có đề cập đến các điểm nhấn quý 4 trong thông cáo lợi nhuận hoặc thuyết minh đi kèm, các báo cáo tài chính chính yếu trong 10-K chỉ trình bày tổng số cả năm trên báo cáo kết quả kinh doanh và báo cáo lưu chuyển tiền tệ.

Để lập một chuỗi dữ liệu theo quý hoàn chỉnh và tính toán các chỉ số luân phiên 4 quý trong các kỳ tiếp theo, quý 4 phải được tách riêng bằng phương pháp toán học. Số liệu quý 4 riêng lẻ cho bất kỳ khoản mục nào trên báo cáo kết quả kinh doanh hoặc báo cáo lưu chuyển tiền tệ được xác định bằng cách lấy số liệu cả năm từ 10-K trừ đi tổng của ba quý đầu tiên (hoặc tương đương là trừ đi số liệu lũy kế 9 tháng được báo cáo trong 10-Q quý 3). Ví dụ, doanh thu quý 4 bằng doanh thu cả năm trừ đi doanh thu quý 1, quý 2 và quý 3. Đối với các khoản mục dòng tiền, vốn thường chỉ được trình bày trên cơ sở lũy kế từ đầu năm trong các hồ sơ 10-Q, từng quý riêng lẻ trước tiên được tách riêng bằng cách lấy số lũy kế trừ đi số lũy kế của quý trước đó, và quý 4 được tìm ra bằng cách lấy dòng tiền cả năm trong 10-K trừ đi dòng tiền lũy kế 9 tháng.

Khi quý 4 đã được tách riêng, nó sẽ trở thành một trong bốn mảnh ghép cần thiết để tính toán các số liệu TTM trong năm tài chính tiếp theo. Khi công ty nộp 10-Q quý 1 trong năm mới, số liệu TTM cập nhật sẽ kết hợp Q1 mới với Q2, Q3 của năm trước và Q4 vừa được tính ra. Khi Q2 và Q3 của năm mới được báo cáo, quý cũ nhất sẽ rời khỏi khung 4 quý và quý mới nhất sẽ được đưa vào. Nếu không có bước bóc tách quý 4 rõ ràng, việc tính toán luân phiên cho ba quý tiếp theo từ các thành phần quý riêng lẻ sẽ không thể thực hiện được.

Ví dụ minh họa: tính toán các số liệu Q4 và TTM

Xét một nhà sản xuất thiết bị công nghiệp giả định, Apex Fabrication Corp., có năm tài chính kết thúc vào ngày 31 tháng 12. Trong Năm 1, Apex báo cáo doanh thu và dòng tiền hoạt động qua ba hồ sơ 10-Q và 10-K cả năm. Trong Q1 của Năm 1, doanh thu là 100 triệu USD và dòng tiền hoạt động là 15 triệu USD. Trong Q2 của Năm 1, doanh thu riêng lẻ là 120 triệu USD và dòng tiền hoạt động lũy kế 6 tháng là 35 triệu USD, nghĩa là dòng tiền hoạt động riêng lẻ Q2 là 20 triệu USD (35 triệu USD trừ 15 triệu USD). Trong Q3 của Năm 1, doanh thu riêng lẻ là 110 triệu USD và dòng tiền hoạt động lũy kế 9 tháng là 50 triệu USD, nghĩa là dòng tiền hoạt động riêng lẻ Q3 là 15 triệu USD (50 triệu USD trừ 35 triệu USD). Trong 9 tháng đầu của Năm 1, doanh thu lũy kế là 330 triệu USD (100 triệu USD cộng 120 triệu USD cộng 110 triệu USD) và dòng tiền hoạt động lũy kế là 50 triệu USD.

Khi Apex nộp Form 10-K Năm 1, công ty báo cáo doanh thu cả năm là 480 triệu USD và dòng tiền hoạt động cả năm là 80 triệu USD. Vì không có 10-Q quý 4, số liệu quý 4 được tính bằng cách lấy tổng số cả năm trừ đi 9 tháng đầu. Doanh thu Q4 tính được là 480 triệu USD trừ 330 triệu USD, bằng 150 triệu USD. Dòng tiền hoạt động Q4 tính được là 80 triệu USD trừ 50 triệu USD, bằng 30 triệu USD. Vào cuối Năm 1, các số liệu TTM đơn giản bằng chính các số liệu trong 10-K cả năm là 480 triệu USD doanh thu và 80 triệu USD dòng tiền hoạt động.

Ba tháng sau, Apex nộp 10-Q Q1 cho Năm 2, báo cáo doanh thu Q1 là 125 triệu USD, dòng tiền hoạt động Q1 là 22 triệu USD, và tổng nợ cuối quý là 200 triệu USD trên bảng cân đối kế toán. Để tính doanh thu TTM tính đến Q1 Năm 2, cộng 4 quý gần nhất: 120 triệu USD (Q2 Năm 1) cộng 110 triệu USD (Q3 Năm 1) cộng 150 triệu USD (Q4 Năm 1 vừa tính) cộng 125 triệu USD (Q1 Năm 2), bằng 505 triệu USD. Tương tự, dòng tiền hoạt động TTM là 20 triệu USD cộng 15 triệu USD cộng 30 triệu USD cộng 22 triệu USD, bằng 87 triệu USD. Đối với các chỉ số trên bảng cân đối kế toán, tổng nợ được lấy trực tiếp từ bảng cân đối kế toán Q1 Năm 2 là 200 triệu USD thay vì cộng các quý trước, mang lại cho Apex tỷ lệ tổng nợ trên dòng tiền hoạt động TTM là 2,30x (200 triệu USD chia cho 87 triệu USD).

Cách diễn giải các số liệu TTM qua các báo cáo tài chính và ngành

Để diễn giải các chỉ số TTM, cần hiểu cách tính mùa vụ theo quý và động lực phân ngành tác động đến tổng bốn quý. Do con số TTM luôn bao gồm một quý xuân, một quý hè, một quý thu và một quý đông, nó giúp trung hòa những biến động theo mùa có thể dự đoán trước. Chẳng hạn, trong ngành bán lẻ và điện tử tiêu dùng, quý 4 dương lịch thường tạo ra từ 35% đến 50% doanh thu hàng năm và tỷ trọng lợi nhuận hoạt động thậm chí còn lớn hơn do nhu cầu mùa lễ hội. Việc quy năm một quý đơn lẻ trong các ngành này sẽ thổi phồng hoặc đánh giá quá thấp lợi nhuận ước tính (run-rate), trong khi TTM luôn duy trì đúng một quý lễ hội trong phép tính tại mọi thời điểm. Ngược lại, trong mảng phần mềm doanh nghiệp với các gói đăng ký nhiều năm, doanh thu được ghi nhận phân bổ đều qua các quý, do đó mức biến động doanh thu giữa các quý là rất hẹp, thường chỉ trong vài điểm phần trăm, mặc dù hoạt động lập hóa đơn và thu tiền mặt vẫn đạt đỉnh vào quý 4 của năm tài chính khi các ngân sách hàng năm hết hạn.

Việc so sánh kết quả TTM của một công ty với năm tài chính trọn vẹn gần nhất sẽ cho thấy đà tăng trưởng kinh doanh đang tăng tốc hay chậm lại. Khi doanh thu TTM và thu nhập hoạt động cao hơn các số liệu trên báo cáo 10-K thường niên gần nhất, các quý được bổ sung trong năm hiện tại đã vượt trội hơn các quý tương ứng của một năm trước đó. Trong các phân ngành có tính chu kỳ như chất bán dẫn, vận tải biển hoặc hóa chất hàng hóa, biên lợi nhuận hoạt động trên cơ sở TTM có thể dao động từ dưới 5% ở đáy chu kỳ lên hơn 25% ở đỉnh chu kỳ. Trong các ngành mang tính phòng thủ như tiện ích được quản lý hoặc hàng tiêu dùng thiết yếu, biên lợi nhuận hoạt động TTM thường dao động trong biên độ hẹp từ 10% đến 20% giữa các quý. Các nhà đầu tư sử dụng những mức chuẩn của phân ngành này để đánh giá liệu sự thay đổi trong khả năng sinh lời TTM phản ánh biến động kinh doanh bình thường hay một sự thay đổi mang tính cấu trúc trong hoạt động vận hành.

Những hạn chế và sai lầm phổ biến khi sử dụng TTM

Dù rất hữu ích, TTM vẫn có những hạn chế mang tính cấu trúc có thể khiến các chuyên viên phân tích hiểu sai nếu áp dụng máy móc. Do TTM tính trọng số như nhau cho bốn quý gần nhất, đây là thước đo nhìn về quá khứ và có độ trễ trước các điểm uốn đột ngột ở một doanh nghiệp đang tăng trưởng nhanh hoặc suy giảm nghiêm trọng. Nếu một công ty hoàn tất một thương vụ thâu tóm lớn vào giữa quý gần nhất, bảng cân đối kế toán tại thời điểm cuối quý sẽ phản ánh ngay 100% tài sản và nợ mua lại, trong khi báo cáo kết quả kinh doanh TTM chỉ bao gồm sáu tuần doanh thu và lợi nhuận của công ty được mua lại. Sự không tương thích này giữa bảng cân đối kế toán tại một thời điểm và báo cáo số liệu theo thời kỳ 12 tháng sẽ tạm thời làm sai lệch các tỷ số đòn bẩy như nợ trên EBITDA và các tỷ số hiệu quả như tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư cho đến khi trôi qua đủ bốn quý trọn vẹn sau thương vụ thâu tóm.

Một số cơ chế kế toán cũng tạo ra những cái bẫy khi suy tính các số liệu quý 4 và TTM. Đầu tiên, các con số trên mỗi cổ phiếu như lãi cơ bản và pha loãng trên mỗi cổ phiếu (EPS) không phải lúc nào cũng có thể cộng dồn qua bốn quý mà không có sai số, bởi số lượng cổ phiếu pha loãng bình quân gia quyền thay đổi theo từng quý và việc chia tách cổ phiếu đòi hỏi phải điều chỉnh hồi tố cho các kỳ trước đó. Ngoài ra, khi một công ty có lỗ ròng trong một quý và lợi nhuận ròng ở các quý khác, các chứng khoán có khả năng pha loãng sẽ bị loại trừ trong quý lỗ và được đưa vào trong các quý có lãi, khiến tổng của bốn con số EPS theo quý chênh lệch đôi chút so với EPS pha loãng cả năm. Thứ hai, kết quả quý 4 thường chứa các khoản điều chỉnh kiểm toán cuối năm, chi phí giảm giá trị lợi thế thương mại, giảm giá hàng tồn kho và điều chỉnh thuế theo tính toán thực tế mà ban điều hành chỉ tính mỗi năm một lần. Việc coi quý 4 được suy tính là một tỷ suất hoạt động chuẩn mà không kiểm tra các khoản chi phí dồn vào cuối năm có thể dẫn đến kết luận sai lầm về khả năng sinh lời của quý 4.

Cách StockData tính toán chỉ số

StockData chuẩn hóa dữ liệu theo quý và 12 tháng gần nhất (TTM) trực tiếp từ các hồ sơ nộp lên SEC để các nhà đầu tư không phải đối chiếu thủ công các bảng số liệu lũy kế. Do các công ty nộp ba báo cáo 10-Q và một báo cáo 10-K mỗi năm tài chính mà không có báo cáo 10-Q cho quý 4, StockData suy tính Q4 bằng cách lấy số liệu cả năm trừ đi chín tháng đầu. Quý 4 được suy tính này được lưu trữ cùng với ba kỳ báo cáo 10-Q để tạo thành chuỗi lịch sử theo quý liên tục cho từng khoản mục trên báo cáo kết quả kinh doanh và báo cáo lưu chuyển tiền tệ.

Để xây dựng các chỉ số 12 tháng gần nhất, StockData tính toán TTM bằng cách cộng dồn bốn quý gần nhất cho các khoản mục kết quả kinh doanh và dòng tiền, trong khi các khoản mục trên bảng cân đối kế toán được lấy tại thời điểm kết thúc quý gần nhất. Ngoài ra, tất cả các chỉ số trên mỗi cổ phiếu đều được điều chỉnh theo các đợt chia tách cổ phiếu để các quý lịch sử và tổng bốn quý trượt duy trì trên một cơ sở số lượng cổ phiếu nhất quán. Cách tiếp cận này đảm bảo rằng các bội số định giá, chuỗi biên lợi nhuận và bộ lọc cổ phiếu phản ánh đúng kỳ nộp hồ sơ gần nhất mà không làm lẫn lộn các cơ sở kế toán không tương thích.

Câu hỏi thường gặp